CONVERSIÓN

Coa sensación de que o tempo se detivo de súpeto. As novas de hoxe son as mesmas de hai un ano, así que hai que deixar de chamarlle "novas". Son vellas. Aínda non chegou 2013, todo é unha farsa. Estou empezando a mimetizarme co ambiente.

BANCOS, SAPOS E CULEBRAS

Despois de ver este caso tan sangrante nos medios de comunicación, púxenme en contacto coa Plataforma de Afectados polas Hipotecas para falar de solucións xurídicas, que as hai. O que non se pode é agardar a ter data de desafiuzamento. Por vergoña, por descoñecemento ou por impotencia, moitas familias agardan a pedir axuda cando xa non hai solución, cando xa hai data para seren desaloxados dos seus fogares e os bancos están lexitimados para executar sen se despeitear.

Os bancos provocaron unha crise de dimensións estratosféricas, entre outras causas, prestando cartos que non tiñan, acudindo aos fondos europeos para autodotarse de liquidez. A sociedade pedía créditos e préstamos nun falso paraíso, asinaba hipotecas para ter unha vivenda en propiedade sen saber que, en moitos casos, o que estaban hipotecando eran as súas propias vidas.

Por mor da crise financeira, as empresas comezaron a facer augas e os ERES agromaron nas vilas e nas cidades coma as malas herbas nas leiras dos pobres. E xurdiron os despidos. A xente perdeu os seus empregos e empezou a malvivir facendo números imposibles para pagar as letras do piso, do coche, dos mobles e tamén daquel viaxe a Mallorca que lle meteron con calzador o día que asinou a hipoteca.

Cando os bancos empezaron a facer augas, o estado inxectounos de liquidez con cartos que NÓS, toda a sociedade civil, pagamos por medio de impostos. Ou dito doutro xeito: os bancos provocan unha crise e nós pagamos esa crise cos despidos e a reforma laboral (entre outros) e reflotamos aos bancos cos impostos, é dicir, cos nosos cartiños.

Por se isto non fora suficiente, ao perder os nosos empregos xa non temos de onde sacar para pagar a famosa hipoteca. E aquí ven a trampa máis gorda: os bancos están facultados para executar as hipotecas no primeiro mes de impago. E non te executan polo importe pendente de pago, execútante pola totalidade da hipoteca. Isto quere dicir que se ti mercaches un piso tasado en 200.000 euros e che faltan por pagar 30.000, vante executar polos 200.000. (Só hai que ler as cláusulas das hipotecas, son todas iguais!) Como iso non é suficiente para eles, tamén van quedar coa casa que levas tantos anos pagando e ti, ademais da que tes enriba do lombo, vas deber a maiores un tanto por cento de intereses e outro de costas. Ah! E non esquezamos que os nosos fillos van herdar esa débeda que ti, que non tes traballo, nin casa, nin coche, nin aire para respirar, non vas poder pagar nin nesta vida, nin na seguinte. E os bancos? Os bancos teñen a día de hoxe unha carteira inmobiliaria de mil pares. E dereitos de cobro en cada recuncho do país, nóminas embargadas, coches, fincas, pensións.

O panorama é negro. Negrísimo. Pero, tal e como dixen ao principio desta entrada, queda algunha solución xurídica na que se amparar atallando o caso desde o primeiro momento. Non queden nas súas casas acumulando as cartas dos bancos sen abrir, non fuxan do problema, non sintan vergoña por unha situación da que vostedes non son os culpables. Porque non o esquezamos: a crise causárona os bancos. Nós xogamos o papel de vítimas e non outro. E a Administración? Onde está? Detras dunha ventá de cristal, agardando para recaudar (nos) ata o último alento.

MERENDACEA II: POESÍA PARA DEVORAR

Non falten á Merendacea. Saciaremos a súa fame de versos e prometemos non defraudar.

ASÍ ERAMOS NÓS

A miña mesa é unha revolución. Lápices de cores, un caderno de espiral, bloques de plastilina, rotuladores carioca, pegamento de barra, un anaco de bocadillo de queixo, recortes de animais, tesouras de plástico. O Caderno de Rubio non. Ese xa non o preciso. Hai tres semanas que a profesora mo quitou. Seica xa escribo coma un home pequeno. Un homiño, como di mamá.
Marta, pola contra, segue usando o Caderno Rubio. As súas letras non son letras. Son formigas. Díxollo a profesora unha chea de veces. Marta, as túas letras son formigas. Tes que escribir grande. GRAAAAANDE. Coma o océano. Así de grande. E de seguido, estira os brazos intentando abarcar o osíxeno, que é ese aire invisible que respiramos. Hai moitas cousas importantes que son invisibles. Aire, pena, amor, norte. O do norte é unha cousa rara rara. Porque aínda que te dirixas cara el, nunca chegas. Sempre hai outro norte máis ao norte que ese no que estás. E así podes pasar a vida, indo cara o norte. Eternamente. A eternidade… tamén debe de ser unha cousa invisible. Soa a fume, a cousa que se evapora. Cando algo se evapora vólvese invisible. Evaporar e invisible son ---nónimos. Os ---nónimos non sei o que son. Pero sabereino dentro de 3 anos. O meu irmán ten 9 e xa os dá en clase de lingua.
Onte fixen chorar a Marta. Marta é a nena máis guapa de clase. Sempre leva coletas con lazos. Tenos de todas as cores. Coma os rotuladores carioca, que hai ata branco! Pero o branco é invisible cando escribes sobre branco. Por iso nunca se usa.
Onte fixen chorar a Marta, dicía. Pegueille un chicle masticado no pelo e a súa nai tivo que cortarlle unha guedella ben gorda. Agora anda cun anaco máis curto que o resto. Non é grave, pero si dramático. Díxoo ela: é dramático que me fixeras isto, Mario. E logo engadiu que me ía odiar para o resto da súa vida existencial. Hoxe aínda non me falou no que vai de día. Intentei de todo: tireille dun lazo, collinlle os lentes, fíxenlle burla diante das súas amigas, chameille pécora… O malo foi que me escoitou a profesora e me puxo a escribir trescentas trinta e tres veces pécora é unha palabra moi fea, pécora é unha palabra moi fea, pécora é unha palabra moi fea… e así ata 333 pécoras! Ás veces levo culpas que non son culpas miñas.
Marta ten o pelo vermello, a cara branca chea de pencas e os ollos verdes. Antes a chamabamos a peloura por iso de ser roxa. Ata que un día a profesora nos informou de que loura e rubia non é o mesmo. Marta é rubia e eu son louro. O día que o descubrimos mudaron as cousas. Agora o pelouro son eu. E ela é simplemente Marta ou Marta a do pelo vermello. Ademais do seu cabelo, o que máis me gusta de Marta é o seu nome porque empeza igual que o meu: M-A-R.
Algún día levarei a Marta a ver o M-A-R. A cazar caranguexos, a facer castelos de area e pozas máxicas debaixo do sol. E metereille a cabeza na auga ata que empece a patexar como unha tola. Iso dá rabia. A min, cando o meu irmán me mete a cabeza debaixo da auga pásoo fatal. Ademais, méteseme a auga con sal polo nariz e logo queda ese sabor tan feo aí, na gorxa.
O de pegarlle o chicle a Marta non estivo ben. Estivo mal. Pero levaba minutos e minutos intentando que me fixera caso. Intenteino todo: tireille da chaqueta, sopreille na caluga, tireille un avión de papel verde que poñía nunha das súas ás:
M-A-R-ta, FAIME CASO. Pero ela nada. Prefería estar coa cabeza metida no Caderno Rubio. Ese tipo de cousas non se poden consentir. Seino eu porque alguén o dixo no televisor un día destes. E pegueille o chicle. Non lle quixen facer mal. Só deixarlle un recordo meu deses que non se poden esquecer porque son inolvidables e invisibles. Como o amor, que non se ve porque se evapora, igual que o fume.

Chihiro e a infancia

Hai unha nostalxia grande que me chega a asfixiar case a diario. Supoño que Marcel Proust debeu de sentir algo semellante cando inventou a súa madalena.

Existen imaxes, sabores, sons que teñen a facultade de te transportar a tempos e terras afastadas. E aí é cando xorde a nostalxia. Porque o pasado pesa moito. A infancia sabe sempre a nube de verán, a canción de amor, a caídas brandas sobre plumas. Todo mentira. Será outro dos trucos do subconsciente, que sabe moi ben o que fai. E nunca pide permiso.

Eu, neste post, pretendía falar da infancia no presente. Ou o que é o mesmo: da nosa capacidade para camiñar cara atrás só con prender o televisor. Vale, asumo que non é tan fácil. A televisión de hoxe non é precisamente evocadora. Ao que me quería referir en realidade é ao cine. E, en concreto, ao cine de Hayao Miyazaki.

Non sei se aí traballa o subconsciente ou non. O que si sei, é que ver as súas películas é a maneira máis fácil de entender á madalena de Proust. De viaxar á infancia. De volver ser a persoa que fuches un día. Con coletas, e coloretes, e saias plisadas.

Hoxe recomendo A viaxe de Chihiro. A primeira vez que a vin, quedáronme gravadas moitas imaxes: o sen cara, a bruxa-paxaro, os pais-porcos.

Hai que vela, para entender.

Aquelas ás

Aquela noite soñou que lle medraran unhas ás.

Espertou xusto cando estaba no bordo dun precipicio, preparada para se lanzar o baleiro. Preparada para axitar as súas ás no medio da nada.

E, de súpeto, o teléfono empezou a soar arrincándoa daquela escena de luz e aire. Non o colleu. Deixouno soar tapando a cabeza coa almofada.

Cando cesou o ruído, levantouse e abriu a fiestra. E aí non houbo lugar para a dúbida: subiu devagar ata o peitoril e quedou alí, cos ollos pendurados no corazón da cidade. De puntiñas sobre o mármore, facendo equilibrios sobre o bordo da vida.

E, cando por fin se decidiu a saltar, estivo segura de que as ás eran tan reais coma o frío da noite.

A hostia en verso volve!

Pois si, sabiamos que o estabades agardando con fervor poético. Así que para vós, este venres ás 21:30 h., a Galería Jazz (Ronda de Don Bosco, 21) abrirá as portas a un combate de versos que promete facer historia: montañeses VS pescos

No ring: Daniel Landesa, David Rodriguez, Lara do ar, Miguel Valverde, Xabier Xardón e unha servidora.

Ao mando: María Lado e Lucía Aldao.

Musicando: Mr. Carácter

Artisteando: a nosa pintora particular, María Longa

E... como non, votando: o público.

Así que veña, a non facer outros plans este venres, que a hostia en verso necesita de vós como a poesía das letras!

Abortos da Terra

Onte, perdida no medio de varias conversas cruzadas, atraparon toda a miña atención as palabras saídas da boca dunha muller de oitenta e tantos anos:

_ Son abortos da terra.

Eu aínda non o sabía, pero estábase a referir aos 33 mineiros atrapados no norte de Chile a 700 metros de profundidade.

En realidade non quería dicir "abortos". A palabra que buscaba era "froitos". Froitos da terra. E, según ela e orientada polas afirmacións dunha xornalista que falara minutos antes na televisión, aquela era a metáfora máis fermosa que ninguén fora quen de construír xamais. Cando caeu na conta do seu erro corrixiu:

_ Quixen dicir froitos da terra. Si, da terra, que dá os seus froitos e eses froitos son os mineiros.

Brillábanlle os ollos. Pola metáfora e polos mineiros.

Non lle levei a contraria. A poesía é fermosa sempre. Aínda que agrome desde 700 metros de profundidade.

Ilusión e Papel

Hai poucas sensacións como a de ter entre as mans unha obra da que formas parte. Nese instante preciso no que nace unha boliña de luz que vai medrando no estómago, es consciente de por que escribes. Porque as ilusións todas toman corpo en forma de libro.

O mundo da escrita é unha noria. Sobes e baixas, sobes e baixas, sobes e baixas. Cantas veces con ganas de facer as maletas, de mudar de illa, de preguntarse o porqué do empeño en xogar nesta liga.

E de socato, todo toma sentido nese momento. nese instante no que as follas empezan a sorrirte desde o papel.

O segundo sexo e as súas aplicacións prácticas

Esta foi unha semana dura. O corredor da UCI é un lugar estraño, como de tránsito. De tránsito cara a perda, cara a negación, cara a novas que non queres escoitar... E aínda que tamén existe un finísimo pálpito de esperanza, ese espacio consegue afundirte na máis grande das tristuras. Porque non padeces só a túa. As persoas coas que compartes miradas cada día acaban por te contaxiar ó seu propio sufrimento. Pero do que quero falar aquí non é da dor. O que quero denunciar é outra cousa ben distinta. Cando tes a unha persoa rodeada de tubos, cables, respiradores artificiais, máquinas, pitidos, enfermeiras, sondas, sueros, órganos que funcionan a medias, febre, infección e unha lista interminable de problemas gravísimos, necesitas tranquilidade. Digo eu! Necesitas que os instantes previos a que os médicos te informen sobre o estado da paciente que vas visitar sexan de silencio, ou polo menos de respecto. Pero isto non pasa no noso Hospital Xeral. O corredor da UCI é unha feira. A de San Cosme, a de Bouzas, a de Cangas. Un sitio onde hai xente que vai botarse unhas risas e a contarse historietas das que se entera todo dios porque os decibelios de voz son os mesmos ca os do tipo que vende camisetas a 3 euros.

Eu, non sei por que, sempre acabo rodeada de señoras coas que acabo compartindo confidencias. O pasado venres, aquela muller vestida de violeta, púxome cara de resignación.

-Tres meses levo aquí, nena. Tres meses e sempre o mesmo. Hai que chamarlle a atención todos os días á mesma xente.

Eu volvín a mirada cara as feirantas. Todas mulleres. Unha delas, a que debía ser propietaria do posto na feira, ía uniformada de branco. Enfermeira.

- E o peor é que é empregada do hospital. Vaia exemplo para a xente. Que pouca consideración.

E logo, dirixíndose á enfermeira:

_ Chsssssss! Baixen o volume, que os médicos están chamando aos familiares!

De pouco serviu. Minutos despois, a mesma enfermeira volvía rir e falar a todo meter, no medio dun círculo de persoas que parecían moi contentas.

Agradecín cando a voz do médico dixo aquilo de: Familiares de (...) e puiden reencontrarme co silencio da UCI. As novas foron traquilizadoras. Tamén o feito de fuxir da feira.

Cando saín a enfermeira continuaba alí, xesticulando coma unha tola e rodeada do seu séquito. Mañá volverán estar. Gustaríame ter o valor de lles soltar esa frase coa que Simone de B. abre O Segundo Sexo e que a miña paciente tantas veces me repetiu nestes últimos anos: Non se nace muller. Chégase a selo.

A hostia en verso

Para celebrar que o verán está a piques de marchar coa cabeza ben alta, ou talvez que o outono anda a chamar as portas con pouca enerxía. Para celebrar que somos moi fe@s, ou quizais que somos moi guap@s. Ou tamén pode ser que o da celebración sexa só a escusa perfecta para que empecen a caer ondanadas de versos.
O caso é que o vindeiro sábado estaremos ás 21:30h. no Golem Café, compartindo pinchiños e escenario co Leo Arremecághona.
E, entre verso e verso, fe@s e guap@s , pelexaremos por ser escoitad@s no colo dunha cidade que precisa versos como auga de maio.
Vinde, que a poesía necesita oídos.

Esta néboa

Esperta a cidade entre arañeiras de néboa. Aquí, no extrarradio, unha estraña quietude viste o domingo co silencio das ausencias. E esta dor de ferro a nos querer engulir a alma botándonos outro pulso. Xa son moitos.

A xente comenta que é un mal ano. Que en canto remate, a vida volverá a poñer as cousas no seu lugar e deixarán de marchársenos persoas. Coma se o feito de que o calendario marque 31 de decembro fose unha especie de sinal divino para a chegada da sorte. Eu non creo que sexa cuestión de que remate o ano. Trátase doutra cousa e non me importa como se chame. Casualidade, coincidencia, fortuna, enfermidade, cansazo. Dáme igual. Pero si hai algo que teño claro e é que, de cando en vez, as casualidades poden provocar que unha cidade enteira esperte un domingo vestida de néboa. Por acumulación de tristura. Por tanta perda. Por arte de maxia ou por unha necrolóxica que sumar á lista para poñer a guinda máis negra a este verán que remata como as vidas que se nos foron.

COUTADA - BEADE 20 ANOS DESPOIS

Onte fixemos unha cea para celebrar non sabería definir exactamente o que. Talvez aqueles anos felices de brilé, peixiños de cores, flor de lila, murais con castañas pegadas no outono. Ou quizais a necesidade de saber que hai un espazo da memoria tan importante reservado á infancia, que sen el seríamos fume.

A cuestión é que alí, naquel garito de nome raro (Baxiña Rancho), puxemos a bailar enriba da mesa os anos máis felices das nosas vidas. E a emoción era tal, que entre o licor de amorodo, limón e kiwi, eu volvín ter sete anos. E volvín visitar a fábrica de chocolate La Perfección, e volvín saborear no padal ese regusto a cacao denso, e volvín estar aterecida de medo aquel primeiro día de colexio diante da charca de peixes, e volveron xurdir todos eles entre chándales verdes, coletas con lazos vermellos e botiñas de charón para encherme de sorrisos.

Foi fermoso volvernos atopar, pero sobre todo, foi fermoso reencontrarnos no pasado. Compartir os recordos distorsionados, darlles a forma real a base de palabras e ollos brillantes.

A nostalxia é unha nena vestida de gris. A infancia un animal que dorme.

OS MEUS CADERNOS

Cada vez que empezo un poemario collo un caderno de pasta dura. Énchoo de palabras, de versos inconexos, de estrofas. Unhas teñen sentido, outras ningún. Pero gozo tanto enchendo co meu bolígrafo azul as follas en branco, que ás veces teño a sensación de que a man dereita vaime rebentar de emoción.

Téñoos de todas as cores. Os cadernos, digo. De veludo azul, laranxas, negras... e ocupan lugares aleatorios na estantería, pintándoas dun sentido que quizais non entende ninguén máis ca min.

Ás veces atácame unha necesidade tola de coller un e empezar a ler ao azar. E aí e onde me reencontro comigo mesma. Onde as palabras tocan ese anaco inaccesible tan meu.

E quedo parada, pensando en que cada un e cada unha temos as nosas teimas. O ordenador sóbrame cando escribo poesía. Pola contra, resúltame indispensable para escribir narrativa. Sen el, estaría perdida.

Alguén dixo que somos animais de costumes. Dou fe.

ESCRIBIR

Hoxe escribín a palabra gomeiro e unha bomba de lembranzas explotoume entre as mans. Agradecín ter gravado ducias de conversas co avó. Ducias de historias que eu teño a sorte de poder pasar ao papel. Da súa man. Aínda que xa non estea. Aínda que só poida volver tocar o seu bigote nas fotografías.

Escribir tamén é isto. Reencontrarse. Darlle vida aos que marcharon, convertelos en protagonistas das súas propias historias. Poder dicir: invento, televisor, UHF, gomeiro, tranvía, revisor, adoquín, carballeira, podar.

Ter o privilexio e o dereito a pintar o recordo. Deixar constancia de que todo iso pasou un día e pasou porque el estaba no mundo.

Escribir tamén é isto. Atoparse cos mortos no mundo das palabras e devolverlles a vida no corpo da folla en branco.

O NARDO

En Cabral temos un dialecto. Chamamos ás cousas doutro xeito. Inventamos palabras. Por iso deberlle cartos a alguén é facerlle un tren, tardar moito é facer un mapa, mancharse é ter un guar, se chove cae pulpo e se tes un resfriado colliches o bicho. E así conversamos uns con outros, con esa forma tan nosa de falar. Oes, vaia pulpo que está caendo. Xa che digo, así collín eu o bicho. E ti, vaia guar levas na camiseta. Boh, é que collín a primeira que atopei por non facer un mapa. Habería que facer un estudo acerca deste fenómeno, que daría moito de si. O caso é que ao membro masculino, chamámoslle nardo. O nardo. Así, como soa. Comprenderán a cara que me quedou o outro día, cando levaba esta furgoneta diante de min. Nardo, servicio 24 horas. Eu non sei o que anunciaba o tal Nardo. Desde logo, se era o seu propio nardo a cousa sería cando menos escandalosa. Ir por aí coa túa furgo anunciando que o teu nardo está de servicio 24 horas. Día e noite. Un nardo comercializado cunha campaña de publicidade que consiste nunha jumpy que percorre o extrarradio. Manda nardo. Ou manda carallo, para ser máis clara.

OS DE TODA A VIDA

Ultimamente atopo carteis curiosos en cada esquina. O pasado xoves, nunha cafetería da Praza da Constitución, recibiume este anaco de papel: CON EL CAFÉ NO PONEMOS GALLETA DE REGALO PORQUE EL CAFÉ QUE TENEMOS ES INSUPERABLE. Seica non teñen avoa. Ou seica non atoparon mellor desculpa ca esa. Ou quizais sexa unha pensadísima estrataxema de mercadotecnia (o márketing de toda a vida): a xente ve o cartel e pide café de xeito sistemático para comprobar a realidade desas palabras. Non che sei. O que si sei, e que todo o mundo agradece a galleta co café, ou o cadradiño de chocolate. E para iso unhas instalacións tan sofisticadas...

Unha hora despois de visitar esa cafetería, acabei tomando algo nun bar da zona da Pastora. Un dos de toda a vida. Con mesas de madeira, señores de cara vermella e camareiros e camareiras (os propios donos do negocio) que te chaman polo teu nome cando te ven entrar. E alí case que ceas cos pinchos: patacas acabadas de fritir, bocadillos quentes e a cociña botando fume para nós. Quedei dun barreno.

Que me dean os bares de toda a vida, que alí unha se sente case como na casa coa botella de Pitusa na mesa, facendo equilibrios entre as conversas que se cruzan.

GLOBOS NO CEO

Eu non debía de ter máis de cinco ou seis anos. Non recordo que pasou antes nin despois, pero existe unha imaxe que habita nítida entre os meus recordos . Un enorme globo aerostático de cores voando por riba de min, pintando o ceo da Brea Muiñeira, o primeiro lugar que me viu medrar. Penso moitas veces nese instante, nese momento concreto que me uniu ao ceo da Brea para sempre.

Non volvín ver un globo nunca máis. Non en directo.

Hai cinco ou seis anos fun dar unha charla a un instituto de Betanzos. O profesor de lingua galega contoume que alí era tradición facer voar un globo aerostático unha vez cada ano. E agasalláronme cun pin en forma de globo.

Gustaríame volvelo ver. De casualidade. Sen estar preparado. Ver de novo un globo de cores pintando o ceo, facéndome soñar. Como aquel día.

OLLO CON ARIZONA

Onte quedei xeada mirando o telexornal. Coa de cousas incribles que se ven no televisor parece difícil sorprenderse a estas alturas. Pois eu sorprendinme. Sorprendéronme os habitantes de Arizona, que non sei como se chamarán. Arizonianos, arizonienses. A saber. O caso é que neste estado, non olvidemos que se trata dun estado intengrante da primeira potencia mundial que son os EE.UU. e bla bla bla. Os tipos estes en cuestión, na súa avanzadísima cultura de avanzadísima primeira potencia mundial, promulgaron unha nova lei. Os habitantes do Estado de Arizona teñen permitido dispararlle (si, leron ben) DISPARARLLE a calquera persoa que intente cruzar as súas fronteiras. Parece ser que pretenden evitar a "invasión" doutras nacionalidades. E claro, que mellor para evitala que emprendela a tiros. Veña, imos a dispararnos os uns aos outros. Como pises un anaco do meu terreno, cósote a balazos. Que ben. Que bonito...

Así que se tiñan pensado darse unha volta polos EE.UU. e pasear por Arizona, ollo, que igual saen cos pés por diante.

A miña incultura...

Foi onte, nun centro comercial ben coñecido de Vigo. O máis caro de todos. E alí estaba o cartel, mirándome con ollos grandes na sección de xoias, reloxos e complementos varios. Eu non daba crédito. ¿Descambiar? ¿Pero que palabra é esa de descambiar? ¿Volver cambiar o que xa cambiaches? ¿Desfacer o cambio? E veña a rir e a dicir: vaia palabra inventada. Fai dano aos ollos. E moito haha, hahaha. E moito dicir: mañá colgo a foto no facebook, porque ten delito que nun sitio de finos e finas coma este poñan así, coma quen non quere a cousa, a palabra DESCAMBIAR. Pero, precavida de min, antes de colgar a foto e engadir un comentario do tipo: Lugar de culto, El Corte Inglés, déuseme por buscar no diccionario. E alí estaba: DESCAMBIAR. No diccionario da Real Academia Española. DESCAMBIAR, señores e señoras. Manda nabo. E así quedei, coa cara descambiada, mirando a pantalla do ordenador, que de socato descambiou de fondo. E así sigo, sen descambiar a expresión...